Verschillende BLOG-volgers vroegen me onlangs een bericht te schrijven over de mogelijke gevolgen van de Aziatische hoornaar voor de Nederlandse imkers en hun bijenvolken. Om kennis te nemen van het uiterlijk van dit op zich fraaie insect staat hieronder een video die ik in augustus 2022 maakte in Normandie. Ze zijn iets kleiner en zwarter dan de Europese hoornaars, die als inheemse soortgenoot beschermd is. 

Het gedrag lijkt veel op dat van de Europese hoornaar, die ook gek is op plantensappen uit rijp fruit en florale nectar. Hiermee voedt de volwassen hoornaar zich. De larven worden gevoerd met spierrijke delen van insecten, zoals spinnen, libellen, muggen, vliegen en bijen o.a. Zowel de Europese als de Aziatische hoornaar verorberen grote aantallen insecten en reduceren hiermee zowel nuttige als schadelijke insecten. Op zich een volstrekt natuurlijk gedrag, echter een nieuwe predator verstoort wel de balans in de insectenwereld. De A.hoornaar ontwikkelt veel grotere nesten dan de E.hoornaar en zijn predatiefocus ligt voor 38% op bijen (wilde en honingbijen). 

De introductie in Europa: De A.hoornaar (AH) hoort hier van oorsprong niet thuis. De AH heeft zich in 2004 (twintig jaar geleden) in Frankrijk gevestigd. De Europese hoornaar is door de mens geintroduceerd in Noord-Amerika en hoort daar uiteraard ook niet van origine thuis. Dat geldt ook voor hommels in Australie en honingbijen in Amerika. De mens is dus de afgelopen eeuwen de grote verhuizer van insecten geworden en daarmee zelf de veroorzaker van het probleem. 

De introductie in 2004 betrof slechts een enkel exemplaar van een AH-koningin, vermoedelijk als verschepeling meegekomen tussen aardewerken potten uit China. Net als onze honingbij-koningin paart de AH koningin met meerdere mannetjes, zodat de verscheidenheid van het sperma afkomstig van meerdere mannetjes garant stond voor meerdere vaderlijnen. Deze ene AH is de stammoeder van alle A.hoornaars in Europa. Onlangs is de AH ook aangetroffen in Ierland. Ook dit exemplaar stamt van oorsprong af van dezelfde Franse stammoeder en stamvaders. 

De expansiedrift: Mede dankzij het veranderende klimaat en het gebrek aan vijanden kan de AH zijn gebied jaarlijks met zo'n 80 km noordwaarts uitbreiden, zodat we in 2023 ook in Noord-Holland, Utrecht en Overijssel vaker AH's zullen tegen komen. In de AH-kolonies ontstaan pas in september de darren. Die darren moeten de jonge koninginnen, die in oktober en november geboren worden, nog bevruchten. Per nest kunnen 200 jonge koninginnen ontstaan. Die aanparing zou aan de noordelijke kant van het verspreidingsgebied, dat inmiddels over midden Nederland ligt, vanwege lagere temperaturen minder succesvol kunnen zijn. Uitsluitend de hoornaarkoningin overwintert, net zoals hommelkoninginnen en andere wespensoorten. 

In Frankrijk vestigen zich zo'n 4 tot 12 AH-kolonies per vierkante kilometer. In het buitengebied meer dan in dorpen en steden. De bestrijding van de AH-volken kan de druk een beetje verminderen. We krijgen ze echter nooit meer weg. Een groot aanbod van voer in de vorm van fruit en grote concentraties van bijenvolken zal aantrekkelijk zijn voor de ontwikkeling van meer AH-kolonies in bepaalde gebieden. 

Aanpak invasieve exoten: De AH wordt gelijk gesteld aan Reuzebereklauwen, Japanse Duizendknoop en de Amerikaanse rivierkreeft. Ze horen hier van oorsprong niet thuis en breiden zich ten koste van andere planten of dieren enorm uit. In Nederland zijn de provincies verantwoordelijk voor de bestrijding. Indien de provincies hun taak serieus nemen, dan zullen ze tijd en geld moeten vrijmaken om de negatieve gevolgen van de exoten te beperken. Hierbij moet de hele keten van signaleren, detectie en bestrijden op een professionele manier georganiseerd worden. Ook de informatievoorziening moet vooral aandacht krijgen. Een afzonderlijke Vespa App waarin vondsten, detectie en bestrijding gevolgd kunnen worden, vergroot de kans op een grote betrokkenheid van het publiek en imkers. Iedere melder moet kunnen zien wat er gebeurt met zijn melding. De motivatie om te melden ebt snel weg indien er schijnbaar niets gebeurt met een melding. 

Er bestaan professionele hulpmiddelen om via radar technologie de AH-nesten te detecteren. Hierbij worden hoornaars, gelokt door wiekpotten, voorzien van een radio chip. Dit "harmonic entomological radar systeem" is ontwikkeld door de Polytechnische Universiteit van Turijn. Je kunt hiermee gechipte hoornaars tot maximaal 490 meter volgen en met meerdere peilingen het nest traceren. 

Een idee is wellicht om vanuit de provincies bijenverenigingen te belonen met een opsporingsfee per hoornaarkolonie. De feitelijke bestrijding moet aan professionals overgelaten worden vanwege het gebruik van gif en de hoogte van boomtoppen bij de bestrijding. Wellicht moet ieder regionaal brandweercorps voorzien worden van passende veiligheidskleding en 20 m lange uitschuifbare hengels voor het aanbrengen van het gif in de secundaire nesten van de AH. In Belgie zijn ze daartoe al uitgerust. De bestrijding vergt veel tijd. In onderstaande video zijn vijf brandweerleiden en een VespaWatch-medewerker een uur bezig met het bestrijden van een AH-nest. Een secundair nest produceert op jaarbasis gemiddeld 6000 hoornaars. De maximale bezetting in de herfst ligt dus op een paar duizend hoornaars.  

De overlast voor onze bijenvolken: Alle wespen predateren onze honingbijen en andere insecten. Ze doen dit echter op verschillende manieren. Vast staat dat ook met de huidige wespensoorten zwakke volken ten onder kunnen gaan. De belangrijkste remedie tegen de wesp blijft dan ook de volkssterkte. De AH predateert anders dan de EH. De EH pakt vooral honingbijen vanaf de vliegplank, dus stil zittende of lopende bijen. De AH pakt ze in de vlucht vlak voor de bijenkast. De wespen predateren vooral later in de zomer en herfst. Er ontstaat soms een zodanige stress dat de bijen de kast nog nauwelijks verlaten. Onze volken zijn dan al wel op volle sterkte en hebben hun honingzolders al vol. Want vooral begin oktober zal de overlast het ergst kunnen zijn. Onze volken zijn dan al ingewinterd. Voor een deel vangen zij dan de oude zomerse haalbijen, tenzij het volk zodanig verzwakt is, dat het volledige volk door wespen leeg geroofd wordt.  

Al enige jaren zit ik in een Whatsapp groep met imkervrienden in Frankrijk en Italie. Zij hebben al vele jaren te maken met de toch wel zeer agressieve geldingsdrang van de A. hoornaars. 

Wat kunnen we als imkers doen? 

Om de overlast voor onze bijenvolken te beperken, kunnen we de volgende maatregelen nemen: 

1. houd in de nazomer en herfst uitsluitend sterke bijenvolken aan. Dit is de beste strategie tegen alle in Nederland voorkomende wespensoorten; 

2. een goedkope en zeer effectieve bestrijding vormt het doden van de eerst fouragerende jonge hoornaarkoninginnen in het vroege voorjaar (maart). De eerste klap is een daalder waard. Door de koninginnen direct na het uitvliegen in maart te bestrijden, worden er in de directe omgeving van bijenstanden veel minder nesten gevestigd. Hiermee kun je het probleem in de kiem smoren. Dit idee komt van imkervriend Jan uit Frankrijk. Chapeau! Hij vangt de hoornaarkoninginnen in (wiek)potten waarin een 33% mix zit van bier, witte wijn en limonadesiroop. De meeste nesten, die overlast geven, zitten op een afstand van maximaal 500 tot 1000 meter van de bijenkasten. 

3. maak het de wespen lastig om de honingbijen te vangen door ronde vlieggaten toe te passen. De bijen zullen niet landen op de vliegplank (EH's pakken daar de bijen). Veelal vliegen de bijen rechtstreeks het ronde vlieggat in zonder op de voorkant van de kast te landen. Ik ben er van overtuigd dat bijen kunnen leren, ze zullen door de ronde vliegopeningen hun aanvlieggedrag kunnen veranderen. Het is de moeite waard om dit eens uit te proberen in een veldproef. Tegen de gewone wesp werkt het bij mij in ieder geval doeltrefffend. Een ronde vliegopening op eenderde afstand van de bodem wordt goed bezet door wachtbijen en wordt daardoor beter verdedigd door de bijen dan de verder weg gelegen zeer lange horizontale vliegspleet. Hierbij zie je de wespen vaak in de hoeken van de vliegopening toch nog binnendringen. 

4. teelt en selectie. Ik ben ervan overtuigd dat bepaalde bijenvolken zich meer of minder goed verdedigen tegen binnendringers of aanvallers. De mate van verdedigingsdrang is aangeboren of wordt versterkt door co-evolutie. In mijn eigen bijenvolken zie ik een verschillend gedrag bij de bewaking van vliegopeningen. Sommige volken stellen een kordon van bewakers op voor de vliegopening, andere volken doen dat niet. Zwakke volken laten in de regel over zich heen lopen. Ik heb een volk waarbij zelfs iedere binnenkomende bij betast wordt. In deze video zie je dat honingbijen ook hoornaars kunnen inballen (heat balling). Alhoewel onze bijen dat iets minder goed doen dan de Apis cerana, zit deze eigenschap toch in onze bijen. Het is zaak dat de telers op deze eigenschappen selecteren en verder versterken. 

Ik spreek de hoop uit dat we de hele keten van signaleren, detecteren en verdelgen snel kunnen uitwerken, ontwikkelen en implementeren. Een vindersfee voor imkersverenigingen voor ieder nest zal de kansen op een succesvolle bestrijding sterk kunnen verbeteren. Wie ontwikkelt een leuke telefoonapp met een kaartje van Nederland waarop alle gesignaleerde AH's (zwarte stipjes), alle nestvindplaatsen (gele stippen) en de bestreden nesten (geel verandert in een blauwe stip) jaarlijks getoond worden? 

Door middel van belonen door de provincie (vindersfee voor imkerverenigingen) en goede actuele informatievoorziening kunnen we de Aziatische hoornaar onder controle houden. 

Tenslotte: de bestrijding in het prille voorjaar puur gericht op de solitaire Aziatische hoornaarkoninginnen is dus veruit de beste aanpak. Door deze toe te passen op onze bijenstanden houden we de directe omgeving van de bijenstanden "hoornaarluw"  en voorkomen we de inzet van tijd- en geldintensieve bestrijdingen met gif. 

Ben Som de Cerff, hobby-imker en docent koninginnenteelt

PS Vlaams Bijen Instituut heeft een jaar geleden ook een AH-vangkooi op de markt gebracht waar uitsluitend AH's in gevangen genomen worden. Kleine wespen kunnen ontsnappen en EH's krijgen geen toegang. Door middel van een lokstof worden de AH's naar binnen gelokt.