Het klinkt tegengesteld: broedloosheid in de herfst en vervolgens weer broed in de winter. Toch ligt de grootste kans op een broedloze periode in de tweede helft van de astronomische herfst van 15 november tot 21 december. Vervolgens zie je aan het begin van de winter (medio januari) het nieuwe broednestje weer ontstaan. Meestal valt in Nederland het echte koude winterse weer in januari en februari. Door de aanwezigheid van een klein broednestje staat de kachel in de kern van de wintertros dan alweer op ongeveer 35 graden. De buitenkant koelt dan af tot 10 a 12 graden. 

Hoe ontstaat dit verschijnsel?

De komende weken zal de buitentemperatuur ongetwijfeld gaan dalen. Zodra de nachttemperatuur richting het vriespunt daalt, trekken de bijen zich terug op een compacte wintertros. Met dagtemperaturen van 8 graden en hoger komen ze weer los van de tros en zullen ze de voerresererves aan de buitenkant van de kast aanspreken, uiteraard voorzover die ramen in de herfst al niet leeg gegeten zijn. 

In september en oktober wordt er nog redelijk veel wintervoer geconsumeerd. In de maanden november, december en januari wordt het voergebruik minimaal, dat wil zeggen hooguit een kilo per maand. In februari loopt het voergebruik al weer behoorlijk op vanwege het groeiende broednest. In maart en april consumeren ze wel 3 tot 4 kilo per maand, deels wintervoer deels verse nectar. 

Het krimpende en groeiende broednest

De instandhouding van het broednest wordt beinvloed door vier factoren: de interne biologische klok, de daglengte, de buitentemperatuur en binnenkomend vers stuifmeel/nectar. De biologische klok is evolutionair bepaald, deze bepaalt in ons leefgebied het basisritme van het krimpende broednest in de nazomer en het ontstaan van het nieuwe broednestje midden in de winter (januari). 

De krimp en groei correleert met de daglengte en buitentemperatuur. De daglengte neemt af vanaf de zomerwende op 21 juni en neemt toe vanaf de winterwende op 21 december. Astronomisch begint de zomer op omstreeks 21 juni en de winter op 21 december. Uit experimenten met bijenvolken in geconditioneerde ruimten blijkt dat het broednest in onze omgeving altijd in januari begint ook bij aanhoudende constante daglengten en lage temperaturen. Dit is de interne klok, die altijd op de achtergrond het basisritme vormt. De groeiende daglengte in januari geeft echter wel een extra stimulans. Een stijging van de buitentemperatuur draagt weer bij aan de broedzorg en het weer beschikbaar komen van voedsel. 

Gezien de voedselreserves die bijenvolken voor de winter aanleggen, zijn ze minder afhankelijk van vers nectar/stuifmeel. De stuifmeelreserves zijn echter beperkt. In januari en februari kunnen ze zich met het opgeslagen bijenbrood voort helpen.

In Afrika kan hitte en langdurig gebrek aan stuifmeel/nectar het broednest zelfs in de zomer volledig teniet doen. De bijen kennen daar een ander broedritme. Soms zie je bij extreme droogte en hitte in Nederland ook een sterke achteruitgang van het broednest gedurende korte perioden.  

In oktober/november zal het broednest over het algemeen nagenoeg verdwijnen. Het bijenras met zijn eigen interne biologische klok heeft hierop grote invloed. De Zwarte bij zal kleiner overwinteren en volledig broedloos zijn, terwijl de Buckfastbij gezien zijn gemixte achtergrond vaak nog een klein broednest aanhoudt en groter overwintert. De Carnicabij kent een echte winterbroedstop en overwintert groter dan de Zwarte bij. De bastaardbij is minder voorspelbaar in haar gedrag.  

Broedsensor-grafieken: Twee volken op twee verschillende locaties, de eerste is al bijna uit het broed en de tweede houdt nog een broednest aan. In beide volken zie je bij een oplopende buitentemperatuur naar 20 graden ook een oplopende temperatuur van het broednest. 

Zodra er lichte vorst optreedt, trekt ieder volk zich terug op de wintertros. De wintertros is bij aanblijvende vorst zeer compact. Van broedzorg kan nauwelijks meer sprake zijn. De kans op een zeer klein of volledig verdwenen broednest is dus het grootste aan het eind van de herfst. De neerwaartse spiraal bereikt door het beperkte daglicht, gebrek aan dracht en de dalende dag- en nachtemperaturen op dat moment zijn dieptepunt. We hebben het dan over eind november en de eerste drie weken van december. Die (bijna) broedloze periode duurt derhalve maar 4 tot 6 weken. 

Zodra de dagen in januari beginnen te lengen en het zonlicht weer in intensiteit en warmte toeneemt, zullen de bijen onomkeerbaar een begin maken met het nieuwe broednest. Met warme dagen begin januari kan er reeds sprake zijn van een beginnend broednestje. 

Zwakke volken en het broednest

Zwakke volken hebben vaak helemaal geen broedstop. De koningin wordt vaak getriggerd tot een soort compensatiegedrag. Het tekort aan winterbijen moet aangevuld worden, want bij strenge kou kan het volk zich niet voldoende beschermen tegen de kou. Dit gedrag heeft vaak niet het gewenste effect, want de bijen hebben vaak een ziekte onder de leden. Bij sterfte in de winter tref je dan op één of meerdere ramen nog gesloten broed aan. Winter dergelijke volken daarom niet solo in, maar verenig ze met andere achterblijvende volken. Maak niet de fout om zwakke volken te verenigen met je beste volken. De zwakke volken zijn niet voor niets zwak. De oorzaak moet je niet overbrengen op je sterke gezonde volken. 

Ben Som de Cerff, hobby-imker en docent bijenteelt